Geboortehulp

Geboortehulp

Normaal gesproken kan een koe haar kalf zelf ter wereld brengen. In sommige gevallen is hulp bieden echter noodzakelijk en dan is het belangrijk dat op het juiste moment en op de juiste manier hulp geboden wordt.

Het normale afkalfproces
Een gezonde koe gaat tijdens het afkalfproces regelmatig liggen en staan, zo bereidt zij zich voor op het afkalven. Om dit te bevorderen is het belangrijk dat koeien in een voldoende groot strohok afkalven, ze hebben dan de ruimte om te lopen en steeds weer te gaan liggen en opstaan. Stro heeft nog een voordeel boven zaagsel of zand: bij het laatste deel van het geboorteproces wordt het kalf steeds wat verder naar buiten geperst, maar tussendoor schiet het ook wel weer wat terug. Zand en zaagsel kunnen dan steeds verder het geboortekanaal in gewerkt worden. Bij (lang) stro gebeurt dat veel minder, zodat het proces veel hygiënischer verloopt.
Opvallend is dat wij als dierenartsen veel minder vaak verloshulp hoeven te verlenen bij dieren die in een geschikt strohok afkalven.
Een goede afkalfstal voldoet aan in ieder geval de volgende normen:
• Voldoende ruimte: per 100 aanwezige koeien moet er gemiddeld voor vier dieren ruimte zijn in de afkalfstal. Per dier is ten minste 10-12 m² nodig.
• Regelmatig en dik opstrooien: 8-10 kg stro per dier per dag (hoe groter het hok, hoe schoner het blijft, dus dan kan minder stro voldoende zijn). In ieder geval moet het hok vlak voor het afkalven goed opgestrooid worden, zodat het kalf niet in de mest valt bij de geboorte.
Een voldoende dikke strolaag zorgt ook voor extra grip voor de koe bij het opstaan, zodat de kans op blessures veel kleiner wordt.
• Fris, tochtvrij, schoon en licht: niet alleen voor het dier zelf, maar ook voor degene die hulp verleent bij de verlossing.
• Zicht op het koppel waar de koe bij hoort: koeien zijn koppeldieren, het contact met andere koeien zorgt voor minder stress en dus een vlotter afkalfproces.
Koeien hoeven niet per se individueel af te kalven, in het koppel kan prima, als de afkalfstal verder aan alle bovenstaande normen voldoet.
Overigens is het belangrijk om de afkalfstal niet als ziekenstal te gebruiken: kalfkoeien en pasgeboren kalveren zijn extra vatbaar voor allerlei ziektes.

Het begin van het geboorteproces (de voorbereidingsfase) van een koe is herkenbaar aan het verslappen van de banden, opuieren (al dan niet met zucht en melk lekken) en zwelling en roder worden van de vulva, vaak komt er ook wat heldere, slijmerige en kleverige uitvloeiing uit de vulva. De geboorte vindt enkele uren tot dagen na het optreden van deze verschijnselen plaats. Koeien waarbij dit proces op gang komt en dan niet doorzet, of waarbij het uier weer minder vol wordt, zonder dat de koe kalft, moeten altijd door een dierenarts gezien worden. Mogelijk is het kalf dood gegaan of is de baarmoeder in een slag gedraaid. Zonder passende hulp kunnen deze koeien ernstig ziek worden.

De volgende fase in het geboorteproces is de ontsluitingsfase, de cervix (baarmoedermond) opent zich en de vruchtblazen gaan langzaam door deze opening en de rest van het geboortekanaal heen. Door de blazen wordt de geboorteweg opgerekt, dus het is belangrijk om de vliezen niet te snel kapot te maken. De koe staat meestal met de staart van het lijf af en is onrustig, soms kunnen ook al wat persbewegingen waargenomen worden. De ontsluitingsfase kan 6 tot 16 uur duren. Zolang de koe niet heftig perst en de ontsluitingsfase niet te lang duurt, is het zeker niet nodig om in te grijpen.

De uitdrijving begint op het moment dat de vliezen breken en het kalf echt naar buiten geperst moet worden. Bij koeien gaat dit over het algemeen sneller dan bij vaarzen, maar deze fase mag niet meer dan respectievelijk 3 en 6 uur duren.
Het is verstandig om gedurende de uitdrijvingsfase te controleren of het kalf goed ligt en er geen aanwijzingen voor problemen zijn. Als het kalf voorwaarts ligt en beide voorpoten goed liggen, is er verder geen reden tot ingrijpen en kan de koe rustig zelf afkalven.
Als de kop van het kalf tevoorschijn komt, moet het kalf binnen 15 minuten geboren zijn. Begin niet te vroeg met trekken: bij een normale voorwaartse ligging krijgt het kalf gewoon nog zuurstof via de navelstreng tot de schouders uit de vulva geperst zijn.

Als het kalf geboren is, komt gewoonlijk binnen zes tot acht uur ook de nageboorte. Het is afwijkend als de nageboorte niet binnen 12 uur uitgedreven wordt, de koe “staat aan de nageboorte”.

Hulp bieden bij de geboorte
Er zijn verschillende signalen die erop kunnen wijzen dat er problemen zijn bij de geboorte:

  • De ontsluitingsfase vordert niet of het proces lijkt zelfs om te keren (het uier wordt juist minder vol en de banden lijken weer steviger).
  • De vruchtvliezen zijn gebroken, maar er is niet binnen een drie (koe) of zes (vaars) uur een hoofdje zichtbaar in de vulva, of er verschijnt alleen een kop of een kop en één poot in de vulva.
  • De koe heeft persweeën maar de geboorte vordert niet.
  • De koe is ziek of heeft koorts, of lijkt heel veel pijn te hebben.

Een lichamelijk onderzoek is dan altijd geïndiceerd, maar het is belangrijk dat het onderzoek voorzichtig, hygiënisch en zorgvuldig plaatsvindt.
Om het lichamelijk onderzoek uit te voeren hoeft u niet heel ervaren te zijn, maar hou altijd een aantal regels in acht:

  • Bindt de koe vast, maar zorg dat er bij een staande koe voldoende ruimte is om te gaan liggen
  • Vraag iemand die helpt om de staart vast te houden, of bind de staart even vast aan het halster of de halsband van de koe (nooit aan een hek of paal: als de koe los breekt of los gelaten wordt, kan ze haar staart breken of er zelfs af trekken).
  • Werk hygiënisch: was de omgeving van de vulva met desinfecterende zeep (bijvoorbeeld jodiumscrub). Ook degene die het onderzoek gaat uitvoeren moet de handen en armen goed wassen, eventueel kan die persoon ook lange plastic handschoenen dragen.
  • Gebruik altijd (veel) glijmiddel om kalf en koe te beschermen.
    Er zijn verschillende soorten glijmiddel, sommigen werken veel beter dan anderen, maar gebruik in ieder geval NOOIT zeep: zeep maakt het gevoelige weefsel van de vagina nog gevoeliger en hoewel het misschien even glad voelt, levert het al na een paar minuten opvoelen juist het tegenovergestelde resultaat: de wand van de vagina en de baarmoedermond worden juist stroef.

Voel in ieder geval altijd naar de volgende zaken:

  • Is de cervix voldoende ontsloten? Als de cervix niet/onvoldoende passabel is, kan het zijn dat er geen ontsluiting is of dat er een slag in de baarmoeder zit. Als u bovendien schuin lopende plooien in de geboorteweg voelt, is er zeer waarschijnlijk sprake van een slag in de baarmoeder. Neem in dat geval contact op met de dierenarts, een slag in de baarmoeder is altijd een spoedgeval. Wij zijn hiervoor 24 uur per dag bereikbaar op telefoonnummer 0488-482900 (optie 4: spoed).
  • Ligt het kalf voorwaarts of in een stuitligging?
  • Zowel wanneer het kalf voorwaarts ligt, als bij een stuitligging moeten er twee poten voelbaar zijn, is dat niet het geval, dan is er sprake van een afwijkende ligging die gereponeerd (goed gelegd) moet worden. Ook een terug geslagen kop is afwijkend en moet gereponeerd worden.
  • Controleer of het kalf door de geboorteweg past. Als u twijfelt, of als u merkt dat het niet gaat passen, neem dan altijd contact op met de dierenartsenpraktijk (0488-482900, optie 4: spoed).
  • Voel of het kalf rechtop ligt (met de rug richting de rug van de koe).
  • Probeer ook altijd te voelen of het kalf leeft: knijp in de huid tussen de klauwtjes, het kalf trekt dan in principe de poot terug.

Sommige afwijkende liggingen kunt u als veehouder zelf prima reponeren, maar doe dat alleen bij een staande koe en werk rustig en voorzichtig, om geen schade te veroorzaken. Als u een ligging niet binnen 15 minuten gereponeerd krijgt, neem dan contact op met de praktijk. Een afwijkende ligging die u niet zelf gecorrigeerd kunt krijgen, is in principe altijd een spoedgeval! Voelt u bij het lichamelijk onderzoek alleen de rug van een kalf, of alleen een staartje (achterwaartse ligging met teruggeslagen poten), neem ook dan altijd direct contact met ons op!

Als het kalf goed ligt en de cervix voldoende opgerekt is, kunt u de koe in principe verlossen. Daarbij kan trekkracht nodig zijn, maar houdt de volgende regels in acht:
• Trek alleen als de koe ook perst, zorg tussendoor voor pauze (kalf helemaal los van krik!). Continu trekken put het kalf uit en door onophoudelijke buikpers krijgt het kalf te weinig zuurstof, waardoor het kan stikken.
• Trek niet meer dan met de kracht van twee volwassen mannen. Te zware trekkracht kan zowel het kalf als de koe beschadigen en is ook niet nodig. Een keizersnede is altijd een goed alternatief!
• Trek een kalf in kopligging eerst recht naar achter tot de borst uit de vulva steekt. Trek dan richting het uier.
Trek een kalf in stuitligging evenwijdig aan de rug van de koe recht naar achteren.

De zorg voor de koe na afkalven
Goede verzorging na het afkalven zorgt dat een koe beter opstart en minder risico loopt op aandoeningen als (slepende) melkziekte.
Het is vooral heel belangrijk dat een koe voldoende water drinkt na het afkalven (in ieder geval onbeperkt). Bied het water in grote emmers aan en zorg dat het niet te koud is. Soms kan het helpen om wat vruchtwater op te vangen en in het drinkwater te doen: koeien die net gekalfd hebben, zijn gek op de geur en smaak van vruchtwater. Koeien die absoluut niet willen drinken, kunt u beter drenchen (met een slang water in de pens pompen).
Geef dieren met koude oren en dieren die risico lopen op melkziekte ook altijd een calciumpil (geen drank, dieren met calciumtekort verslikken zich makkelijk en dat kan een zware longontsteking veroorzaken, die vaak slecht te behandelen is!).
Na een zware verlossing kan het verstandig zijn om een pijnstiller te geven: dieren gaan dan veel beter vreten en herstellen sneller. De investering verdient zichzelf eigenlijk altijd terug, omdat dieren beter opstarten en minder problemen hebben als ze voldoende voer opnemen na het afkalven.
De zorg voor het kalf na de geboorte
Een gezond kalf gaat na een paar minuten zelf rechtop liggen en tilt de kop op. Na maximaal een uur probeert het zelf te staan en is de ademfrequentie maximaal 50/minuut. Kalveren die slomer zijn, of onafgebroken blèren, kunnen verzuurd zijn door een zwaar/lang geboorteproces. Verzuring kan dodelijk zijn voor een kalf en verzuurde dieren hebben vaak enorm veel baat bij een infuus met bicarbonaat om de verzuring op te heffen, neem voor zo’n infuus contact met ons op (0488-482900).
Geef een kalf liefst binnen een uur drie tot vier liter eerste biest, de opname van antistoffen via de darmwand is optimaal in de eerste zes uur na de geboorte.

Hulp van de dierenarts inroepen
Als u twijfelt of een verlossing gaat lukken, of als u merkt dat het sowieso niet gaat lukken, bel dan altijd zo snel mogelijk met onze praktijk. Wij zijn voor spoedgevallen 24 uur per dag beschikbaar op 0488-482900. Snel ingrijpen betekent meestal het verschil tussen en leven en dood. Soms zullen wij na lichamelijk onderzoek kiezen voor een keizersnede, de meeste koeien herstellen daarvan heel vlot en als de beslissing om “te gaan snijden” op tijd genomen wordt, wordt het kalf meestal levend en wel geboren.
Roept u onze hulp in bij een verlossing? Dan kunt u ons helpen door te zorgen dat er minimaal één emmer schoon warm en één emmer schoon koud water klaarstaat, een paar schone handdoeken of theedoeken zijn ook altijd handig. Zorg daarnaast dat de koe een halster om heeft en bij voorkeur in een strohok staat. Voldoende licht (soms kan een bouwlamp uitkomst bieden) maakt ons werk ook veel makkelijker, daarnaast is het verstandig om de verloskrik vast klaar te zetten (“beter mee verlegen dan om verlegen”).
Vermoedt u dat wij een keizersnede gaan doen? Dan is een tafel om spullen op te leggen en een extra emmer schoon warm water geen overbodige luxe.

Uw dieren in goede handen

Onze veeartsen dragen zorg voor de behandeling van zieke runderen, varkens, geiten, schapen en pluimvee. Tevens bieden zij professionele bedrijfsbegeleiding. Ons werkgebied omvat de Betuwe en Rhenen.

Voor het maken van afspraken kunt u van maandag tot en met zaterdag bellen tussen 8 en 9 uur ’s ochtends: 0488-482900. Voor spoedgevallen zijn wij 24 uur per dag en 7 dagen per week bereikbaar op 0488-482900  (optie 1, landbouwhuisdieren).